با گوش ها بیاموز – 19 ایده ی تکلیف شنیداری در پیوند با کتب درسی

گاهی در میانه ی کلاس، وقتی سکوتی کوتاه بر فضا می‌نشیند، به صورت‌هایی نگاه می‌کنیم که نه خواب‌آلودند، نه بی‌حوصله؛ اما انگار جای دیگری‌اند. صدایمان را می‌شنوند، اما نمی‌شنوند. واژه‌هایمان به گوش‌شان می‌رسد، اما به ذهن و دل‌شان نه. اینجا دقیقاً همان مرز باریک میان شنیدن و گوش دادن است.

شنیدن، اتفاق است؛ اما گوش دادن، انتخاب.
گوش دادن یعنی توجه، تمرکز، درگیر شدنِ ذهن و دل با پیام. و اگر دانش‌آموزی در کلاس ابتدایی نیاموزد که چگونه گوش دهد، بعدها نمی‌تواند خوب یاد بگیرد، خوب ارتباط برقرار کند، یا حتی خوب زندگی کند.

اما باید گفت گوش کردن، مهارت به حاشیه رفته در کلاس های درس شده.

سال‌هاست که کلاس‌های ما پر است از صداهایی که شنیده می‌شوند اما شنیده نمی مانند، واژه ها می آیند و می گدرند بی آنگه ردی  درذهن و جان دانش آموزان بگذارند. این نشانه ای است از غیبت مهارت گوش کردن در کلاسهای ما.

در دوره‌های تربیت معلم،دروس متنوعی گذرانده‌ایم: روش تدریس های مختلف، مدیریت کلاس، ارزشیابی و … ؛ اما چند ساعت، چند واحد، یا حتی چند جلسه به مهارتی اختصاص یافته که پایهٔ تمام یادگیری‌هاست؟ به مهارت گوش‌دادن؟

ما با مفاهیم مختلف و رنگ به رنگی آشنا شده‌ایم، اما واژه‌هایی چون «درک شنیداری، تفکّر شنیداری، یا تکالیف شنیداری هدفمند» بسیاری از ما، همچنان غریب و ناشناخته‌اند.. وآموزش مهارت گوش دادن نه‌تنها بخشی از دوره‌های ما نبوده، بلکه در تجربهٔ

کمتر کسی به ما آموخته چگونه گوش بدهیم، کجا تمرکز کنیم، چگونه صدا را بفهمیم و پیام را دریافت کنیم.

چالش اینجاست که مایی که نیاموخته ایم چگونه گوش دهیم و چگونه این مهارت را آموزش دهیم، درقامت معلم، روبه‌روی کودکانی ایستاده‌ایم که قرا است خوب یاد بگیرند، اما ابزار اصلی یادگیری‌شان یعنی «گوش دادن»، مهارتی است که برای ما هم گشوده و پرورده نشده. اینجا دقیقا همان جایی ست که حلقه ی یادگیری گسسته می شود.

معلم بهای سنگینی بابت نداشتن تسلط برای این مهارت می دهد. با صدایی بلندتر، با تکرار بیشتر، یا با سرزنش‌های پنهان و آشکار تلاش می‌کند کودک را وادار به گوش دادن کند، بی‌آنکه بداند گوش دادن، اجبارپذیر نیست بلکه آموزش‌پذیر است.

چرا آموزش مهارت گوش دادن در دبستان حیاتی است؟

اگرزبان، وسیله‌ای است برای فکر کردن، برقراری ارتباط و فهم جهان، گوش دادن نخستین دروازهٔ ورود به این قلمرو است.

در سال‌های ابتدایی مدرسه، کودک تازه در حال شکل‌دادن به نظام فکری، واژگانی و ارتباطی خود است. گوش دادن در این مرحله فقط به معنای دریافت صدا نیست؛ بلکه تمرینی است برای ساختنِ ستون‌های تفکر، تمرکز، فهم و گفتگو.

آموزش مهارت گوش دادن در دبستان، با اهدافی فراتر از یادگیری صرف طراحی می‌شود:

تقویت تمرکز و توجه
در دنیایی پر از صداهای مزاحم و محرک‌های متنوع، توانایی حفظ توجه شنیداری یکی از دشوارترین اما حیاتی‌ترین مهارت‌های شناختی است.

پرورش درک معنایی
کودک می‌آموزد تا ورای کلمات بشنود؛ لحن، نیت، احساس و مفهوم را تشخیص دهد. این مهارت بعدها پایهٔ اصلی درک مطلب و تحلیل متون خواهد شد.

آموزش صبوری و نوبت‌پذیری
گوش دادن یعنی منتظر ماندن، اجازه دادن به دیگری برای سخن گفتن و شنیدن بدون قطع کردن. مدرسه باید نخستین جایی باشد که کودک در آن تمرین گوش کردن می کند.

تقویت حافظهٔ شنیداری
بسیاری از فرایندهای یادگیری، از دیکته‌نویسی گرفته تا حل مسئله‌های چندمرحله‌ای، نیازمند حافظهٔ شنیداری‌ است .تمرین مستمر گوش دادن، حافظهٔ شنیداری کودک را نیرومند می‌کند.

آمادگی برای مشارکت در گفت‌وگو
هیچ گفت‌وگوی عمیقی بدون گوش دادن دقیق شکل نمی‌گیرد. کودکانی که گوش دادن را می‌آموزند، بعدها سخن گفتن‌شان نیز وزین‌تر، پاسخ‌گوتر، و انسانی‌تر می‌شود.

جای خالی تکالیف شنیداری در بین فعالیت های درسی مدرسه

اگر دفتر مشق را آینه‌ای بدانیم از آن‌چه در جان برنامهٔ درسی ما جاری‌ست، در این آینه نشانی از شنیدن نمی‌یابیم. تکالیف زبانی ما عموماً نوشتنی‌اند؛ مشق‌هایی از جنس واژه، خط، جمله‌سازی… اما «شنیدن» این مهارت زیرپوستی و بنیادین جایی در دفترهای بچه‌ها ندارد.

سیستم آموزشی ما غافل است که تکالیف شنیداری، برخلاف ظاهر آرام‌شان، در عمق خود حامل تغییراتی بنیادینند. آن‌ها به کودک می‌آموزند که گوش دادن، تنها عبور صدا از پردهٔ گوش نیست؛ بلکه حضوری فعال، انتخابی آگاهانه و مشارکت ذهنی است.

در یک فیلم ۹۰ دقیقه‌ای، مهارت گوش‌دادن و طراحی تکالیف شنیداری را به‌صورت کاربردی آموزش داده‌ام؛
تماشای این فیلم به شما کمک می کند گوش دادن قلب آموزش در کلاس شما شود نه در حاشیه ی آموزش هایتان  قرار بگیرد. برای تماشای فیلم روی لینک بزنید.